Komunikacja alternatywna i wspomagająca przeznaczona jest dla osób ze złożonymi trudnościami w porozumiewaniu się, które nie mogą zaspakajać swoich codziennych potrzeb komunikacyjnych. Często są to osoby z rozmaitymi zaburzeniami rozwojowymi, mózgowym porażeniem dziecięcym, różnymi zespołami genetycznymi, autyzmem, afazją, wynikającą z uszkodzeń mózgu po wypadach komunikacyjnych, stwardnieniu zanikowym bocznym, itp.

TRZY GRUPY UŻYTKOWNIKÓW AAC

Grupa ekspresji językowej

Wszystkie osoby, które mają zdolność rozumienia mowy, ale sami nie potrafią się nią posługiwać. Np. dzieci z porażeniem mózgowym, które z powodu dużej spastyczności, ruchów mimowolnych nie są w stanie kontrolować sowich narządów mowy, by czytelnie artykułować dźwięki. Mogą się tutaj znaleźć także osoby z niepełnosprawnością intelektualną czy zaburzeniami językowymi, u których widoczna jest różnica pomiędzy stopniem rozumienia języka a możliwościami ekspresji, np. u osób z zespołem Downa.

Jaki jest cel interwencji AAC?

Główny cel to zapewnienie takiej formy porozumiewania się, która będzie stałym środkiem ekspresji, czyli może być stosowana w różnych sytuacjach przez całe życie. Praca powinna skupiać się na tworzeniu odpowiedniej relacji pomiędzy językiem mówionym, wykorzystywanym w danym środowisku, a alternatywną formą językową potrzebną do ekspresji własnej. Zatem można się oprzeć na nauce rozumieania symboli graficznych oraz na nauce ortografii i czytania.

Grupa wymagająca wsparcia językowego

Grupa ta obejmuje osoby, dla których komunikacja alternatywna jest wprowadzana jako część procesu służącego rozwojowi mowy (dzieci z dysfazją rozwojową, z niepełnosprawnością intelektualną- mowa rozwija się wolniej) oraz osoby, które nauczyły się już mówić, ale słuchacze nadal mają trudności w zrozumieniu artykulacji ( w małej klasie dziecko jest rozumiane i nie korzysta z AAC, ale w pociągu,w ruchliwym sklepie jest nierozumiane- w tych sytuacjach konieczne jest korzystanie z AAC)

Jaki jest cel interwencji AAC?

W przypadku osób z pierwszej podgrupy, AAC ma na celu pobudzenie do rozumienia języka i ekspresji językowej. Forma komunikacji alternatywnej nie jest substytutem mowy, ale “szkieletem” dla jej rozwoju. Główny cel skupia się na określeniu jasnej relacji pomiędzy mową a AAC oraz na eliminowaniu problemów w środowisku związanych z ograniczeniami mowy naturalnej. Osoby z drugiej podgrupy przypominają nieco użytkowników z grupy ekspresji językowej, z tą różnicą, że alternatywne sposoby porozumiewania się nie są ich głównym środkiem komunikacji. Interwencja skupia się tutaj głównie na umiejętności wspomagania mowy, obserwacji rozumienia u partnera konwersacji oraz na wykorzystywaniu rozmaitych strategii i środków w różnych sytuacjach.

Grupa języka alternatywnego

W tej grupie znajdują się osoby korzystające z alternatywnej formy komunikacji jako języka przez całe życie. Jest to też forma języka dla osób, które komunikują się z nimi. Użytkownicy nie mają w ogóle rozwiniętej mowy. Mogą się tu znaleźć osoby z autyzmem, niepełnosprawnością intelektualną, czy osoby z agnozją słuchową.

Jaki jest cel interwencji AAC?

Główny cel interwencji dla tej grupy to zapewnienie warunków, w których dziecko mogłoby się nauczyć rozumienia i posługiwania alternatywną komunikacją bez odwoływania się do języka mówionego. Istotnym elementem jest stworzenie odpowiedniego środowiska, w którym alternatywny sposób porozumiewania się będzie naprawdę funkcjonalny.

Bibliografia: Grycman M., Porozumiewanie się z dziećmi ze złożonymi zaburzeniami komunikacji, Kwidzyn 2014, Tetzchner von S., Wprowadzenie do wspomagających i alternatywnych sposobów porozumiewania się, Warszawa 2002

Artykuł Dla kogo AAC? pochodzi z serwisu Poradnia Terapeutyczna CREO.

Jak to zauważyć i ocenić?

Zawsze wtedy, kiedy dany etap nie pojawił/ nie rozwinął się w odpowiednim momencie. A więc, kiedy dziecko:

• w wieku 12 miesięcy – nie mówi prostych słów np. mama, tata, papa, hau, mu. Powinno ich być 3 – 5. To są już pierwsze słowa i powinny się pojawić do ok. 15 m-ca życia. Im bliżej drugich urodzin, tym więcej słów maluch powinien powtarzać, uczyć się każdego dnia nowych, próbować wymawiać trudniejsze wyrazy, powtarzać je po dorosłych. Dostrzegalny jest znaczny przyrost słów;

• w wieku 2 lat – nie łączy dwóch słów w proste zdania np. Mama da/daj – Mamo daj, Lala aaa – Lala śpi, itp. Pojedyncze słowa lub jedynie wyrazy dźwiękonaśladowcze w tym wieku to poważne opóźnienie mowy dwulatka.

• w wieku 3 lat – nie buduje nadal prostych, ale jednak dłuższych zdań – złożonych z trzech – czterech elementów;

• w wieku 3 lat i więcej – nie mówi wcale, mówi mało, mówi niewyraźnie, w “swoim” języku, który rozumieją (albo nie) tylko jego najbliżsi.

Bywa, że te problemy poprzedzone są nieprawidłowościami w jeszcze wcześniejszych etapach – głużenia i gaworzenia.

Głużenie pojawia się między 2. a 3. miesiącem życia i polega na bezwarunkowym wydawaniu przypadkowych dźwięków, np. “a – buuuuuuuu”, “eeeeeee – uu. Głużąc, dziecko ćwiczy narządy mowy.

Gaworzenie natomiast powinno wystąpić około 5. – 6. miesiąca życia. To już bardziej świadome naśladowanie dźwięków mowy usłyszanych przez dziecko w otoczeniu. Zaczynają pojawiać się wtedy różne ciągi sylab. Jeśli gaworzenie nie występuje – może to oznaczać na przykład, że dziecko ma niedosłuch. A to będzie mieć bardzo negatywny wpływ na cały dalszy rozwój mowy. Jeśli nie słyszy – nie nauczy się mówić… Dlatego już ten etap jest bardzo ważny. Gaworzenie jest podwaliną dalszych etapów.

Symptomem zakłóceń w prawidłowym rozwoju mowy mogą być również takie sytuacje:

• dziecko nie reaguje na swoje imię,

• nie wykazuje chęci do komunikowania się z otoczeniem (również komunikacja niewerbalna),

• nie nawiązuje kontaktu wzrokowego,

• dostrzegalny regres mowy.

Jakie są przyczyny ORM?

Jest to zawsze złożony proces, ale można wyróżnić:

• zmiany anatomiczne aparatu artykulacyjnego: nieprawidłowa budowa języka, podniebienia, zniekształcenie zgryzu itp.;

• nieprawidłowe funkcjonowanie narządów mowy: niska sprawność warg, brak pionizacji języka itp.;

• nieprawidłowa budowa i funkcjonowanie narządu słuchu;

• niesprzyjające warunki do uczenia się mowy, czyli tzw. uwarunkowania środowiskowe;

• uszkodzenia (nawet te mikro) ośrodków mowy w mózgu i dróg nerwowych unerwiających narządy mowne;

• przyczyny psychiczne, np. brak zainteresowania mową innych lub własne wypowiedzi dziecka odbierane są przez nie jako trudne, męczące;

• opóźniony ogólny rozwój psychomotoryczny i emocjonalny dziecka.

Ogólną nazwę zaburzenia „opóźniony rozwój mowy” można podzielić na:

samoistny opóźniony rozwój mowy (SORM) oraz niesamoistny opóźniony rozwój mowy (NORM).

SORM mamy wtedy, gdy mowa czynna pojawia się z pewnym opóźnieniem. Jednak, gdy się pojawi, jest prawidłowa. Jej etapy po prostu pojawiają się później niż zakłada norma rozwojowa. SORM jest objawem zakłóceń, a nie zaburzeń procesu rozwojowego, gdyż występujące opóźnienie nie ma patologicznego podłoża. Rozwój innych sfer i funkcji psychomotorycznych przebiega przy tym z reguły prawidłowo. Mogą mu towarzyszyć trudności dodatkowe, jak: zaburzenia uwagi, pamięci, niezborność ruchowa, nieustalona lateralizacja. Zachowane jest rozumienie mowy.

Z kolei NORM – w odróżnieniu od opóźnienia samoistnego – ma patologiczny charakter, gdyż mowa nie rozwija się na prawidłowym podłożu. W następstwie działania różnorodnych szkodliwych czynników mowa może rozwijać się: albo z opóźnieniem i jej dalszy rozwój przebiega nieprawidłowo, albo we właściwym czasie, lecz w znaczącym stopniu odbiega od normy wiekowej i rozwojowej. Przyczyną NORM mogą być czynniki biologiczne lub/ i psychospołeczne.

Co ważne? Gdy mowa dziecka pojawia się za późno, nigdy nie wiemy czy będzie to samoistne czy niesamoistne opóźnienie. Nie wiadomo również jaka jest przyczyna i jak dalej rozwinie się sytuacja. Dlatego tak ważne jest, by nie lekceważyć problemu! Nie czekać aż „samo przejdzie”, aż „wyrośnie”, tylko udać się do logopedy po poradę. Może się okazać, że przyczyny są złożone i mowa nie pojawi się „sama”, ale będzie wymagać stymulacji, ewentualnie terapii.

Może być za późno na szukanie pomocy u logopedy?

Na szukanie pomocy nigdy nie jest za późno, ale im wcześniej o taką pomoc się zwrócimy tym lepiej dla dziecka. Jeśli rodzice nie zwrócą uwagi na problemy dziecka, a ono znajdzie się w przedszkolu nie potrafiąc mówić, to ciężko później nadrobić wiele rzeczy. Takie zderzenie dziecka, które dopiero zaczyna mówić z rówieśnikami, którzy są na wiele wyższym poziomie komunikacyjnym, jest krzywdą dla tego dziecka. Łatwiej pomóc mniejszemu dziecku, gdyż ono wszystko jeszcze odbiera jako zabawę, a już w wypadku czterolatka, czy pięciolatka, zabawa zmienia się w naukę. U malucha łatwiej przemycić pewne rzeczy i ogólnie stymulować jego rozwój.

Źródło: dr M. Kurowska artykuły różne, Instytut Edukacji Logopedycznej, Dr med. Artur Niedzielski,dr med.Michał Kotowski
Katedra i Klinika Otolaryngologii Dziecięcej, Foniatrii i Audiologii Uniwersytet Medyczny, Lublin

Artykuł Opóźniony rozwój mowy (ORM) pochodzi z serwisu Poradnia Terapeutyczna CREO.